خانه / تاریخ / تاریخنامه هرات / هرات در عهد طاهریان

هرات در عهد طاهریان

هرات در عهد طاهریان

یکی دیگر از چهار ربع بزرگ خراسان هرات است. بنای این شهر را نیز به روایت افسانه ای به طهمورث نسبت می دهند. ۹۲رونق این شهر قبل از اسلام قابل توجه بوده است. ابن خردادبه شاه هرات، پوشنگ و بادغیس را »برازان« نامیده است. ۹۳در بعد از اسلام، هرات همچنان از شهرهای آباد و بزرگ خراسان به حساب می آمد به روایت حدود العالم: »هری، شهر بزرگی است و شهرستان وی سخت استوار است و او را قهندزاست و ربض است. و اندر وی آب های روان است و مزگت جامع این شهر، آبادان )ترین( مزگتهاست … به مردم از همه خراسان و بر دامن کوه است. و جای بسیار نعمت است.«۹۴
تابستان ۸۹قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعه خراسان ۳۳ این رسته در ذکر آبادانی هرات از چهارصد قریه کوچک و بزرگ در اطراف آن شهر یاد می کند. ۹۵وجود این آبادی های فراوان عاملی بود که وسعت شهر را نیم فرسخ در نیم فرسخ بدانند. همچنین برای هرات چهار دروازه بر شمرده اند که نزدیک هر یک از آن دروازه ها بازارهای بزرگ قرار داشته است.۹۶ در زمان ساسانیان، هرات، پوشنگ و بادغیس یکی از چهار بخش خراسان بزرگ بود که یک مرزبان بر آن فرمان میراند. ۹۷اعتبار هرات همچنان در دوره اسلامی حفظ گردید. در عصر اموی و آغاز عصر عباسی هرات و پوشنگ و کوهستانهای اطراف آن پایگاههای شورش خوارج بود. طاهر بن حسین خود در پوشنگ از توابع هرات زاده شد و با توجه به موقعیت خانوادگی خود در سال ۱۸۱هجری از سوی علی بن عیسی حاکم خراسان به حکومت پوشنگ منصوب گردید. لیاقت طاهر در اداره امور پوشنگ و بالاخص برخوردهای تند وی در سرکوبی حرکت- های خوارج سبب گردید تا منطقه پوشنگ و هرات از وجود خوارج تا مدتها آسوده گردد.۹۸ طاهر بن حسین علیرغم کسب موفقیتهای بزرگ در عراق و شام همواره علاقه خاص به مردم پوشنگ و هرات داشت و حضور در میان آنان را بر هر کاری ترجیح میداد. ۹۹با آغاز قدرت طاهریان در خراسان هرات به جهت نزدیکی به پوشنگ از توجهی خاص برخوردار گشت. حکومت هرات پیش از قدرتیابی طاهریان در اختیار فرزند اسد بن سامان بود. مأمون در هنگام حضور در مرو توجه خاصی به فرزندان اسد بن سامان داشت. پس از وی غسان بن عباد به سفارش مأمون نوح بن اسد را حکومت سمرقند، احمد بن اسد را به امارت فرغانه و یحیی بن اسد را به حکومت چاچ و اشروسنه فرستاد و حکومت هرات را به الیاس بن اسد داد. ۱۰۰چون طاهر بن حسین به حکومت خراسان رسید فرزندان اسد بن سامان را که بر شهرهای مختلف خراسان همچنان ابقا کرد. به دنبال عصیان طاهر بن حسین و اعلان مخالفت
تابستان ۸۹قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعه خراسان ۳۴ با خلافت عباسی لشکرکشی احمد بن ابی خالد به خراسان از یک سو برای تأیید حکومت طلحه و از طرفی برای تثبیت حکومت فرزندان اسد بن سامان بر شهرهای خراسان بود.۱۰۱ گمان میرود طلحه به تأکید مأمون و احمدبن ابی خالد حکومت هرات را همچنان در اختیار الیاس بن اسد قرار داد. وی به عنوان فرمانده سپاه طاهری از سوی طلحه در سال ۲۰۸هجری عازم سیستان شد تا با خوارج نبرد کند.۱۰۲ با توجه به درگیری پیاپی طلحه در طول دوران حکومتش با حمزه خارجی در سیستان، نقش هرات و الیاس بن اسد در اعزام نیرو و نبرد با خوارج بسیار زیاد بوده است. وی تا زمان عبدا…بن طاهر حکومت هرات را بر عهده داشت. ابن اثیر گزارشی را از عملکرد الیاس در هرات و برخورد عبدا…بن طاهر با وی نقل نموده است: »الیاس والی هرات بود و در آن جا نسل و اولاد و آثار و آبادهای بسیار از او ماند. عبدا…بن طاهر او را نزد خود خواند، او قدری تسامح کرد و دیر جنبید. عبدا…بن طاهر به او نوشت هر جا که نامه به او برسد بماند. او به پوشنج رسیده بود که نامه را دریافت. همان جا مدت یک سال ماند. و آن مدت برای او کیفر بود. پس از آن عبدا…بن طاهر او را عفو کرد و به او اجازه داد که برای ملاقات حاضر شود..«۱۰۳ گمان میرود توضیح و بازخواست عبدا… از الیاس بن اسد به جهت اهمالکاری وی در برخورد با خوارج بوده است. زیرا هرات دروازه ورود خوارج از سیستان به نیشابور بود و با آغاز حکومت وی خوارج در نیشابور و هرات نفوذ بسیار کرده بودند. عبدا…بن طاهر حکومت الیاس بن اسد بر هرات و دیگر برادرانش را بر همان فرمان طاهر بن حسین مقرر داشت.۱۰۴ بعد از مرگ الیاس بن اسد در سال ۲۴۴هجری در هرات، طاهر بن عبدا… فرزند او، ابواسحاق محمد را به جای پدرش به حکومت هرات گماشت. ۱۰۵فرزند دیگر وی ابراهیم بن الیاس فرمانده سپاه محمد بن طاهر شد که در نبرد با یعقوب در حوالی هرات شکست خورد.
تابستان ۸۹قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعه خراسان ۳۵ گمان میرود حکومت ابواسحاق محمد بن الیاس بر هرات چند سالی بیشتر دوام نیاورد چرا که در زمان محمد بن طاهر، حسین بن عبدا… حکومت هرات را به دست گرفت. در اواخر عهد طاهریان به دنبال گسترش فعالیتهای خوارج در سیستان ناامنی در منطقه هرات نیز افزایش یافت چنانکه نلدکه به حضور یک خارجی در حوالی هرات اشاره میکند که قریب سی سال خود را امیرالمؤمنین خوانده بود.۱۰۶ هرات و پوشنگ دروازه ورود یعقوب به نیشابور به حساب میآمد. یعقوب در اولین نبرد خود با طاهریان در سال ۲۵۳هجری به سمت هرات و پوشنگ روانه شد و با تسخیر هرات حسین بن عبدا… حاکم این شهر اسیر شد. ابراهیم بن الیاس بن اسد از سوی محمد بن طاهر آخرین امیر طاهری روانه پوشنگ شد تا یعقوب را از هرات عقب راند. اما وی در جنگ با یعقوب در حوالی هرات شکست خورد و بسیاری از سپاهیانش کشته شدند. حسین بن عبدا… در برخورد با یعقوب چندان لیاقتی از خود نشان نداد و در حمله اول یعقوب به هرات به اسارت وی درآمد. سفارش امیر طاهری برای آزادی حاکم هرات از دست یعقوب کارساز نبود. ۱۰۷سرانجام خلیفه معتز که شکست طاهریان در هرات برایش ناگوار بود، ابن بلعم را با نامه ای برای یعقوب به سیستان فرستاد و خواستار آزادی حسین بن عبدا… حاکم هرات گردید. ۱۰۸موقعیت حاکم هرات و نیز ارج خاندان طاهری در نزد خلیفه چنان بود که خلیفه خواهان آزادسازی بزرگان خاندان طاهری در حمله یعقوب به هرات بود. یعقوب لیث اگر چه با دریافت حکومت کرمان و فارس در هرات عقب نشست اما مجدد در سال ۲۵۹هـ بدون اعلان جنگ از مسیر هرات روانه نیشابور گشت و به حکومت طاهریان پایان داد. ظاهراً در زمان طاهریان قلعه هرات مکانی برای زندانی کردن برخی از بزرگان خاندان طاهری بوده است چنانکه در زمان عبدا…بن طاهر ابراهیم بن حصین قوسی از بزرگان سیستان
تابستان ۸۹قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعه خراسان ۳۶ در هرات زندانی بود. ۱۰۹موقعیت هرات به لحاظ اقتصادی و تجاری به گونهای بود که برخی از والیان خراسان به ضرب سکه در هرات میپرداختند. ۱۱۰چنانکه یکی از دارالضربهای مهم خراسان را در هرات ذکر نمودهاند.۱۱۱ موقعیت آباد هرات سبب شده بود تا اقلیتهای دینی نیز در این منطقه حضور داشته باشند به گونهای که ابن حوقل از وجود آتشکده آباد زرتشتیان در بالای کوه هرات و نیز کلیسای مسیحیان در این شهر یاد میکند.۱۱۲ موقعیت خاص هرات به گونهای بود که چهار دروازه ی آن به سوی شهرهای مهم خراسان برای عبور کاروانهای تجاری قرار داشت. به گفته ابن حوقل هرات چهار دروازه دارد. دروازه سرای یعنی دروازه کاخ در شمال سر راه بلخ، دروازه زیاد از طرف مغرب رو به نیشابور، دروازه فیروزآباد از طرف جنوب در مسیر راه سیستان و دروازه خشک در سمت خاور رو به کوهستان غور. از این چهار دروازه، دروازه سرای آهنین و دیگر دروازه ها چوبی بود.
۱۱۳وجود این دروازه ها و رونق تجارت در آن سبب شده بود تا هرات به منزله قلب خراسان محل تقاطع راه ها و کاروان های تجارتی به حساب آید. چندان که این شهر را دروازه خراسان و سیستان و پارس شمرده اند. ۱۱۴ابن رسته از منزلگاه ها و مسیر راه های هرات به سمت شهرهای مهم خراسان یاد می کند. وی بیان می دارد که هرات ۳۲۴آسیاب دارد ۱۱۵این امر حکایت از رونق کشاورزی و آبادانی روستاهای اطراف هرات دارد. برخی از روستاها و قریههای هرات که در عصر طاهریان آباد و خراج قابل توجهی از آن مناطق برای عبدا…بن طاهر ارسال میگردید عبارتند از: ازاب، اسفرار، اسفیدنج، غرشستان، پوشنگ، بادغیس و … در میان این شهر دو منطقه بادغیس و پوشنگ در تحولات سیاسی عصر طاهریان بیشتر نقش و اهمیت داشته است. پوشنگ زادگاه طاهر بن حسین و اولین شهری بود که حکومت آن را به دست گرفت و بادغیس با آبادانی زیاد خود محل ظهور حنظله بادغیسی بود که پس از سقوط طاهریان برای مدتی حکومت خراسان را به دست گرفت.
تابستان ۸۹قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعه خراسان ۳۷ جدا از اهمیت سیاسی و اقتصادی ربع هرات این منطقه از نظر فرهنگی در عصر طاهریان نیز از اعتبار و اهمیت زیادی برخوردار بود چنانکه این منطقه را در عصر طاهری میتوان نقطه آغاز و شروع زبان دری و توسعه و رونق آن در عصر سامانیان به حساب آورد. حنظله بادغیسی از معاصران طاهریان در ربع هرات بود که به روایتی نخستین اشعار فارسی را به او نسبت میدهند. عوفی این دو بیت را از او نقل کرده است:

یارم سپند گر چه بر آتش همی فکند از بهر چشم تا نرسد مرو را گزند
او را سپند و آتش ناید همی به کار با روی همچو آتش و با خال چون سپند

به روایت عروضی سمرقندی احمد بن عبدا… خجستانی همولایتی حنظله در بادغیس دیوان او را مطالعه کرده است. این امر حکایت از رونق شعر فارسی در هرات دارد.۱۱۶ همچنین از محمود وراق هروی معاصر با محمد بن طاهر که در هرات میزیسته است به عنوان اولین شاعر پارسیگوی این عصر یاد کردهاند. و این شعر را منسوب به وی میکنند:

نگارینا به نقد جانت ندهم گرانی در بها ارزانت ندهم
گرفتستم به جان دامن وصلت نَهم جان از کف و دامانت ندهم

اگر چه اختلاف نظر در مورد سرودن اولین شعر فارسی در بعد از اسلام وجود دارد اما آنچه واضح است آنکه در هرات و بادغیس شعرایی وجود داشتند که به سرودن شعر فارسی مشغول بودند و این امر رونق فرهنگی هرات در عصر طاهریان را نشان میدهد. مقدسی نیز در تأیید وضعیت فرهنگی هرات مردم این شهر را اهل ادب و فصاحت و خوشبیانی و هوش توصیف کرده است.۱۱۸ بسیاری از این موفقیتها و رشد جمعیت هرات در این عصر متأثر از آبادانی و انبوهی نعمتها در این ربع خراسان بوده است. هرات با آب و هوایی خوشگوار از طبیعتی پرنعمت
تابستان ۸۹قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعه خراسان ۳۸ برخوردار بود. از محصولات هرات میتوان به پارچه، انگور، پولاد، پسته، شیرینیها، انواع میوه ها و کشمش خراسانی اشاره کرد

درباره admin

مطلب پیشنهادی

چهار باغ هرات؛ باغسرا و دارالحکومه ویران شده

چهار باغ هرات؛ باغسرا و دارالحکومه ویران شده نوشته: نوراحمد کریمی قرن نهم هجری از …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.